PIP może skontrolować jakiegokolwiek przedsiębiorcę pod względem obowiązującego prawa a także prawidłowości przyjmowania do pracy pracobiorców. Przeważnie kontrolerzy nie uprzedzają o wizycie, a ich obecność w przedsiębiorstwie może mieć swój ciąg dalszy w sądzie.
Zgodnie z art. 13 Ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy z 13 kwietnia 2007 r., weryfikacji mają się spodziewać pracodawcy oraz właściciele firm nie najmujący na etat żadnych osób, na poczet których jest wykonywana praca przez osoby fizyczne, jak też przez osoby prowadzące na własny rachunek działalność gospodarczą, nie biorąc pod uwagę podstawy świadczenia tej pracy.
Inspekcja ta została utworzona do nadzoru i weryfikacji działań zgodnych z przepisami prawa pracy, w szczególności przepisów i zasad BHP i zgodnego z prawem zatrudnienia pracowników . W tym celu (zgodnie z art. 24 ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy) kontrolerzy mogą przeprowadzić czynności kontrolne bez uprzedzenia, w każdej chwili bez względu na porę dnia .